Odpowiedź nieprawdziwa wygląda dokładnie tak samo jak prawdziwa. Rozpoznanie opiera się na kilku sygnałach i jednym nawyku.
Sygnały ostrzegawcze
- konkretne liczby, daty i nazwiska bez wskazania źródła,
- odwołania do przepisów i norm z numerami,
- bardzo pewny ton przy pytaniu wąskim i lokalnym,
- odpowiedź na pytanie zawierające fałszywe założenie,
- szczegóły wykraczające poza przekazany materiał.
Ostatni punkt jest najłatwiejszy do sprawdzenia i najczęściej pomijany. Jeśli w dołączonym dokumencie nie ma terminu płatności, a odpowiedź go podaje, to nie jest odczyt — to uzupełnienie na podstawie tego, co zwykle bywa w takich dokumentach.
Pytanie kontrolne
„Skąd to wiesz" i „które zdanie w dokumencie to potwierdza". Odpowiedź wymijająca jest sama w sobie informacją.
Drugie z tych pytań działa lepiej, bo wymaga wskazania fragmentu, który da się sprawdzić w sekundę. Warto nauczyć zespołu odruchu żądania cytatu wszędzie tam, gdzie pracujemy na dostarczonym materiale. Jeśli w odpowiedzi pojawia się cytat, którego w dokumencie nie ma, sprawa jest rozstrzygnięta bez dalszej dyskusji.
Sprawdzenie na pytaniu znanym
Zadanie pytania, na które znamy odpowiedź, przed serią pytań, których nie znamy. Szybka ocena wiarygodności w danym obszarze.
To najprostszy sposób ustalenia, czy w ogóle warto iść dalej. Jeśli model myli się przy rzeczy, którą znamy na pamięć, tym bardziej pomyli się przy pozostałych. Ćwiczenie zajmuje chwilę i przydaje się przy każdym nowym typie zadania.
Obszary wysokiego ryzyka
Przepisy, terminy, kwoty, dane techniczne produktów, informacje o osobach. Tam sprawdzenie jest obowiązkowe niezależnie od wrażenia.
Wspólną cechą tych obszarów jest to, że błąd bywa kosztowny, a jednocześnie trudny do zauważenia bez sięgnięcia do źródła. Warto wypisać je wprost i dołączyć do zasad korzystania, zamiast liczyć na wyczucie.
Praca na przekazanym materiale
Odpowiadanie wyłącznie na podstawie dołączonego dokumentu ogranicza zmyślanie. Nie usuwa go całkowicie, ale znacznie zmniejsza.
Warunek trzeba postawić wprost w poleceniu: odpowiadaj tylko na podstawie załączonego tekstu, a jeśli nie ma w nim odpowiedzi, napisz, że jej nie ma. To jedno zdanie zmienia zachowanie modelu bardziej niż kolejne dopracowanie treści pytania — szerzej o budowie poleceń mówi szkolenie z formułowania poleceń.
Kiedy weryfikacja kosztuje więcej niż zysk
Jeśli sprawdzenie odpowiedzi trwa tyle samo co napisanie jej od zera, zadanie nie nadaje się dla modelu. Dotyczy to zwykle krótkich odpowiedzi o faktach. Przy dłuższych tekstach i przy pracy na dostarczonym materiale proporcja jest odwrotna i zysk zostaje.
Zasada dla zespołu
Nic, co wychodzi na zewnątrz, nie idzie bez sprawdzenia przez człowieka. Prosto i bez wyjątków. Skąd biorą się same błędy, wyjaśnia nauka na błędach modelu.
