Struktura wyrobu jest podstawą wszystkiego: wyceny, zamówień surowca, planowania i rozliczenia produkcji.
Co zawiera
Listę materiałów z ilościami na jednostkę wyrobu, wraz z półproduktami i operacjami. Im dokładniejsza, tym wiarygodniejszy koszt. W praktyce potrzebne są cztery elementy przy każdej pozycji: indeks materiału, ilość na jednostkę, jednostka miary i miejsce w procesie, w którym materiał wchodzi.
Operacje opisuje marszruta: kolejność czynności, stanowiska i czasy. Sama lista materiałów wystarcza do zamówień, ale nie do planowania obłożenia.
Normy zużycia
Ilość teoretyczna i rzeczywista różnią się o odpad technologiczny. Norma powinna go uwzględniać, inaczej zapotrzebowanie jest zaniżane. Przy materiałach ciętych z arkusza albo z belki odpad zależy od rozkroju, więc norma bywa inna dla małej i dla dużej partii.
Sprawdzianem normy jest porównanie jej z rzeczywistym zużyciem po zamknięciu zlecenia. Różnica powtarzająca się w tę samą stronę oznacza, że zła jest norma, a nie że produkcja marnuje materiał.
Wersje
Receptura zmienia się w czasie. Zlecenie musi być powiązane z wersją obowiązującą w dniu produkcji, nie z bieżącą. Inaczej rozliczenie starego zlecenia policzy materiały, których wtedy jeszcze nie używano.
Wersjonowanie oznacza też datę obowiązywania, nie tylko numer. Zmiana wprowadzona w połowie miesiąca dotyczy zleceń otwartych po tej dacie, a zlecenia już uruchomione kończą się na starej wersji. Decyzja, co zrobić ze zleceniami w toku, powinna zapadać świadomie przy każdej zmianie.
Zamienniki
Materiał zastępczy dopuszczony w recepturze pozwala kontynuować produkcję przy braku podstawowego. Warunek jest jeden: zamiennik musi być zatwierdzony technologicznie, a jego użycie odnotowane na zleceniu. Zamiennik wzięty doraźnie i nigdzie niezapisany psuje jednocześnie koszt i identyfikowalność.
Półprodukty
Struktura wielopoziomowa odwzorowuje rzeczywisty przebieg. Spłaszczenie jej do jednego poziomu utrudnia rozliczenie etapów. Poziom warto wydzielać tam, gdzie półprodukt naprawdę trafia na magazyn albo bywa sprzedawany osobno. Poziomy sztuczne tylko mnożą dokumenty.
Co trzeba mieć, żeby to spisać
Punktem wyjścia jest zwykle to, co już istnieje: rysunki, kalkulacje ofertowe, arkusze technologa, czasem tylko wiedza jednej osoby. Spisanie struktury zaczyna się od wyrobów, które firma robi najczęściej, a nie od pełnego katalogu. Kilka najważniejszych pozycji daje większość efektu, reszta może poczekać.
Co z tego wynika dalej
Rozwinięta struktura jest wejściem do wyliczania zapotrzebowania materiałowego i do kalkulacji kosztu wytworzenia. Błąd w recepturze rozchodzi się więc równocześnie na zakupy i na cenę, a zauważa się go zwykle dopiero po stronie wyniku.
Aktualność
Receptura niezgodna z tym, co robi produkcja, unieważnia koszt i zapotrzebowanie. Przegląd po każdej zmianie technologii. Najprostszy mechanizm kontroli: każda zmiana receptury ma autora, datę i powód, a lista zmian jest czytana razem z odchyleniami zużycia. Wtedy widać, czy zmiana pomogła.
Kiedy nie warto
Przy wyrobach jednostkowych, projektowanych od nowa dla każdego klienta, budowanie katalogu receptur jest pracą bez zwrotu. Sensowniejsze jest tam archiwum zrealizowanych zleceń z rzeczywistym zużyciem, z którego korzysta się przy wycenie kolejnych.
